Hoe past filmwijsheid in het kader van Cultuur in de Spiegel?

  • 05/06/2019
  • W Beleid
  • W Filmwijs

JEF heeft een eigen visie op filmwijsheid ontwikkeld en een eigen methodiek die we permanent aftoetsen aan de noden en evoluties in het (cultuur)educatieve veld. Eén van die evoluties is Cultuur in de Spiegel (CiS), een kader voor cultuuronderwijs in Vlaanderen, aangeboden door het Departement Onderwijs. 

Cultuur in de Spiegel definieert wat cultuur precies is, hoe aspecten van cultuur onderling met elkaar verbonden zijn, en welke vaardigheden binnen het cultuuronderwijs ontwikkeld moeten worden. Deze cultuurtheorie werd ontwikkeld door dr. Barend van Heusden, professor aan de Rijksuniversiteit Groningen. CiS geeft geen methodiek of inhoudelijke accenten, maar stimuleert leerkrachten om vanuit de theorie zelf deze vertaling te maken. 

Het cultuurbegrip 

Cultuur is, volgens het CiS-kader, het proces van betekenisgeving van de steeds veranderende werkelijkheid. Cultuur zit hem dus niet in objecten zoals een schilderij of een audiovisuele installatie. Het is wél de betekenis die dit object heeft voor het publiek, het gevoel dat het hen geeft, de indruk die het op hen maakt. Reflectie speelt in dit proces dus een cruciale rol.

Volgens de theorie moet cultuuronderwijs vooral het culturele zelfbewustzijn stimuleren, waarbij leerlingen dus reflecteren over (hun eigen) cultuur. Deze cultuur is niet exhaustief verbonden aan de klassieke kunsten (muziek, film, theater, …), maar is gelinkt aan het dagelijkse leven (milieu, wiskunde, maatschappijleer,..). 

Het culturele zelfbewustzijn als uitgangspunt van cultuureducatie, herkennen we ook binnen filmeducatie. Via het medium film wil JEF kinderen en jongeren sterken in autonomie en burgerschap. Het doel wordt benoemd als ‘filmwijsheid’ maar dat omvat ook het ontwikkelen van culturele, kritische en creatieve vaardigheden, attitudes en kennis via film. Volgens JEF is film een kunstvorm en een communicatiemiddel. Film biedt ons bovendien een spiegel aan waarmee we naar onszelf en de wereld kijken. Kortom, film is voor ons het middel waarmee we zowel receptief als productief reflecteren op en met de wereld en onszelf. 

Ook de procesgerichte benadering van CiS komt sterk overeen met de methodiek van JEF. In al onze activiteiten trachten we verder te bouwen op de bestaande inzichten van de deelnemers om zo een interessant en plezierig leerproces te initiëren. Actieve betrokkenheid van de deelnemer is hierbij cruciaal. 

Culturele vaardigheden

Om reflectie op de steeds veranderende werkelijkheid te stimuleren, beschikken mensen over verschillende strategieën. Het CiS-kader benoemt deze als de vier culturele basisvaardigheden: waarnemen, verbeelden, analyseren en conceptualiseren. 

Ook het model filmwijsheid bevat vergelijkbare vaardigheden.

bron: https://www.slideshare.net/socius/van-de-functie-van-cultuur-naar-de-culturele-functie-lode-vermeersch

Bij waarnemen gaan de leerlingen zien, horen, ruiken, proeven, aanraken, etc. JEF formuleert ‘waarnemen’ in het filmwijs model als onbevangen proeven en actief kijken. Waarbij kinderen en jongeren open staan voor visuele en auditieve prikkels, en gedetailleerd kunnen inzoomen op wat ze zien en horen. 

Bij verbeelden gaan leerlingen nieuwe voorstellingen maken, fantaseren, zich expressief uitdrukken en creëren. JEF benoemt deze vaardigheid als experimenteren en maken. De leerlingen kunnen experimenteren met allerlei technieken en komen zo tot nieuwe creaties die ze vervolgens ook effectief kunnen vormgeven en maken. 

Conceptualiseren is het vertalen van waarneming en verbeelding in abstracte concepten zoals taal en symbolen. In het filmwijsheid model van JEF categoriseren we het beschrijven en benoemen eerder bij analyseren. Conceptualiseren zit ook gedeeltelijk vervat in de methodiek. Leerlingen worden gestimuleerd om hun ervaringen, verbeeldingen en reflecties om te zetten naar (beeld)taal. 

Analyseren is het ontdekken van logica en structuren, door te verklaren en/of onderzoeken. Ook JEF hanteert de bewoording ‘analyseren’, maar ook via experimenteren gaan leerlingen op onderzoek uit. 

Bij CiS is reflectie het uitgangspunt om te leren over ons cultureel denken en handelen. De vier vaardigheden zijn de strategieën om deze reflectie te stimuleren. 

Het JEF model daarentegen ziet reflectie als een aparte vaardigheid om kritische, culturele en creatieve omgang met film te stimuleren. 

De filmwijze vaardigheid ‘delen’ vinden we niet expliciet terug bij de vier culturele vaardigheden in het CiS model. Toch vindt JEF het delen van ervaringen, producten en meningen een belangrijke vaardigheid in een leerproces. Zowel in het filmwijs model en in de methodiek zetten we daarom nadrukkelijk in op het stimuleren van samenwerken en het versterken van sociale vaardigheden. Ook via peer-to-peer learning zetten we deelnemers aan om van elkaar te leren.   

Cultuurdragers

Binnen de visie van CiS op cultuuronderwijs krijgt de reflectie altijd vorm via een verscheidenheid aan media of taal. CiS herkent vier dragers: via het lichaam, voorwerpen, taal en grafische symbolen kunnen reflecties vorm krijgen. 

Jeugdfilmorganisatie hanteert het begrip ‘film’ in de ruime zin: naast langspeelfilm zien we ook documentaire, gaming, VR en andere audiovisuele producten als de kern van onze organisatie. Binnen deze variëteit focust JEF steeds op vier componenten van film, namelijk techniek, verhaal, beeldtaal en het proces. Omdat film verschillende expressievormen (taal, beeld en geluid) combineert, is het een sterk medium om ook aan de dragers van CiS te werken, al benoemen we deze dragers in het filmwijs model niet op die manier. 

Filmwijsheid - CiS

Het stimuleren van filmwijsheid is een manier om te werken aan cultureel zelfbewustzijn. Via film stimuleren wij culturele, kritische en creatieve vaardigheden waardoor leerlingen bewust worden van hun cultureel denken en handelen. Zij worden actieve en weerbare burgers. Er zijn veel overlappingen tussen het filmwijze model van JEF en de vier vaardigheden die door CiS worden weerhouden, hoewel deze bij JEF anders worden gestructureerd. Zo benoemt JEF het delen van ervaringen, producten en meningen als een aparte vaardigheid. De dragers van CiS zijn niet expliciet opgenomen in het filmwijs model, maar omdat film zowel taal, beeld en geluid combineert, zijn er oneindig veel mogelijkheden om via verschillende dragers te werken. 

JEF inspireert leerkrachten met lesmateriaal en vormingen om filmwijsheid te implementeren in hun klaspraktijk. Door ons model Filmwijsheid te vergelijken met de CiS theorie, kunnen we deze visie mee uitdragen naar het onderwijs. 

Meer lezen?

Cultuur in de spiegel: https://www.cultuurkuur.be/cultuur-in-de-spiegel Filmwijsheid: https://professionals.jeugdfilm.be/blog/filmwijsheid-het-jef-model